Ślady etnicznego panoptikum. O pamięci i tożsamości na dawnym polsko-łemkowskim pograniczu

Treść

Dobiega końca projekt badawczy realizowany na obszarze dawnego polsko-łemkowskiego pogranicza – we wsiach Królowa Polska i Królowa Górna oraz w okolicznych miejscowościach. Jego celem było uchwycenie śladów dawnej koegzystencji Polaków i Łemków: wspólnej przestrzeni, relacji sąsiedzkich i codziennego życia sprzed dramatycznych wydarzeń XX wieku, w tym akcji „Wisła”. Obie wsie przez stulecia tworzyły mikrokosmos pogranicza, gdzie przenikały się różne porządki kulturowe, językowe i wyznaniowe, a obok siebie funkcjonowały odmienne modele osadnictwa. Obecność Romów i Żydów dodatkowo wzmacniała wielokulturowy charakter tego obszaru, określanego jako „etniczne panoptikum”.

Projekt „Ślady etnicznego panopticum” łączył badania etnograficzne, archiwalne i metody oral history. Przeprowadzono wywiady z mieszkańcami gmin Grybów i Kamionka Wielka, dokumentując lokalne interpretacje przeszłości oraz materialne ślady dawnej obecności Łemków w krajobrazie. Szczególnie cenne okazały się relacje najstarszych mieszkańców, ukazujące świat codziennej współpracy sąsiedzkiej, ale także bolesne doświadczenia wysiedleń po 1947 roku. Pamięć o konkretnych ludziach, domach i zwyczajach pozostała najtrwalszym śladem dawnego współistnienia.

Najważniejszym efektem projektu jest przygotowywany raport naukowy – pierwsze tak obszerne opracowanie dotyczące pamięci o relacjach polsko-łemkowskich w Królowej Polskiej i Królowej Górnej. Zostanie on przekazany regionalnym instytucjom kultury, by służyć zarówno badaczom, jak i mieszkańcom zainteresowanym historią regionu. Ocalona w ten sposób lokalna pamięć stanie się podstawą dalszej troski o dziedzictwo pogranicza i edukację regionalną.

Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.